Үнсэн нуранги дээр ургах өвдөлт, соёлын өв нэртэй толь

Өнгөрсөн долоо хоногт тэнгэр онцгой цэлмэг, агаар ч тунгалаг байсан нэгэн өдөр найзынхаа роман хэвлэгдсэнийг тэмдэглэх чухал арга хэмжээнд хамт явлаа. Өмнөд нутгийн бүдэгхэн уур амьсгал, эрт шарлаж эхэлсэн навчсын үзэсгэлэнт төрхөд татагдан Жонып хотын Нэжан сүмд очив. Уулын нам гүм сүмийн намрыг таашаах гэсэн хүлээлт Дэүнжон танхимын өмнө ирэх мөчид хүйтэн цочрол болон хувирлаа. Хэдэн жилийн өмнөх түймрийн зовлонг даван туулж, шат вандан ба халхавчийг буулгасан ч Дэүнжон танхимд гоёлын будгаа хараахан тавиагүй, нүцгэн модон хийц нь ил гарсан хэвээр байв.

Гоёлын будаггүй, нүцгэн барилгатай нүүр тулсан нь л гунигтай байсан хэрэг биш. Хамгийн эмгэнэлтэй нь энэ явдал байгалийн гамшиг бус, хүний гараар үйлдсэн санаатай галдан шатаалт байлаа. Ариун байх учиртай орон зай хувиа хичээсэн зан, зөрчлийн галд автан хоёр ч удаа үнсэн нуранги болсныг бодоход, хүн төрөлхтөн соёлын өвийн өмнө гаргадаг сүйтгэгч хандлагад үгээр хэлэхийн аргагүй хоосрол төрөв.

Тэгтэл Нэжан сүмийн энэ эмгэнэлт шарх зөвхөн өнөөдрийн хэрэг явдал биш гэсэн бодол гэнэт төрлөө. Соёлын өвийн туулсан зовлонг ярихад бид ихэвчлэн Японы колоничлолын үеийн дээрэм, дайны гамшиг зэрэг гаднын асар хүчтэй нөлөөг санадаг. Гэвч Нэжан сүмийн шарх шиг бидний хайхрамжгүй, болгоомжгүй байдал, эсвэл хүний буруу санаа зорилго дотроос нь нандин өвийг мэрж ирсэн түүх ч яавч хөнгөн биш. Энэ боломжийг ашиглан давхарлан хуримтлагдсан ичгүүрт шархны тэмдэглэлүүдийг гүнзгий ажиглахыг хүсэж байна.

Эргэн бодоход манай түүхэнд соёлын өвийн туулсан зовлон үнэхээр хатуу ширүүн байжээ. Хамгийн түрүүнд санаанд ордог эмгэнэлт явдлын нэг нь 2008 онд болсон Суннёмүн хаалгыг шатаасан хэрэг юм. Газрын нөхөн олговрын асуудалд дургүйцсэн жаран настай эрэгтэй шингэлэгч асган гал тавьснаар, Жусон улс байгуулагдсанаас хойш 600 гаруй жил байр сууриа хадгалсан Үндэсний эрдэнэсийн №1 модон асар ганцхан шөнийн дотор хэрцгийгээр үнсэн нуранги болон хувирсан. Энэ хэрэг БНСУ-ын соёлын өвийн хамгаалалтын сул талыг ил тод харуулсан цочирдом сэрэмжлүүлэг болж, улсын чухал өвүүдийн байнгын хамгаалалт, галын аюулаас сэргийлэх тогтолцоог бүхэлд нь шинэчлэхэд хүргэсэн юм.

Харийн түрэмгийлэл, дээрэм тонуулын ул мөртэй өвдөлтийг ч орхиж болохгүй. 1866 оны Пёнь-ин ёслолын үеэр Францын цэргүүд Канхва аралд довтлон Жусоны хааны ордны чухал ёслолуудыг тэмдэглэсэн Өвгэүжангакын ёслолын бичиг, газрын зураг зэрэг хэдэн зуун соёлын өвийг хэрцгийгээр булаан авчээ. Олон жилийн турш гадаадад орхигдсон эдгээр баримт 2011 онд л «түрээслээд, дараа нь байнга зээлүүлэх» гэсэн буулт хэлбэрээр арайхийн буцаж ирсэн ч дээрэмдсэн соёлын өвийг буцаан авах хөдөлгөөний хүнд хэцүү замналын шархыг тэр чигээр нь үлдээсэн юм. Мөн долоон жил үргэлжилсэн Имжин дайн хэмээх туйлын гамшгийн үеэр Бүлгук сүмийн модон барилгууд Японы цэргүүдийн галдан шатаалтаар бүрэн шатаж, Жусоны хаант улсын түүхэн тэмдэглэлийн сан сүйдсэнээр үнэт түүхэн баримтууд үүрд алга болох аюулд орж байв.

Японы колоничлолын үе бол соёлын өвийн сүнсийг хүртэл үгүй хийж байсан харанхуй цаг байлаа. Жусоны ерөнхий захирагчийн газар үндэстнийг үгүй хийх бодлогынхоо хүрээнд Кёнбүг ордон доторх танхимуудын 90 гаруй хувийг нурааж, урд нь өөрийн байраа барьж, хааны ордны олон урлагийн бүтээл, соёлын өвийг Япон руу хууль бусаар гаргасан. Үүнтэй зэрэгцэн Өдө уулын архивт хадгалагдаж байсан Жусоны хаант улсын түүхэн тэмдэглэл, ёслолын бичгүүдийг ч Токиогийн их сургууль руу хууль бусаар зөөв. Дээрээс нь 1923 оны Канто газар хөдлөлтийн үеэр гарсан галд тэдгээрийн олонх нь шатаж үгүй болсон эмгэнэл тохиосон. Энэ бол биет сүйтгэлээс гадна бүхэл бүтэн улсын онцлогийг үндсээр нь таслан авах гэсэн нарийн зохион байгуулалттай мөлжлөг байв.

Чөлөөлөгдсөний баяр хөөрөө эдэлж амжаагүй байтал дэгдсэн Солонгосын дайн газар нутгаас гадна соёлын өвд ч үхлийн шарх учруулсан. Өдө уулын Волжон сүм зэрэг эртний түүхт сүм хийдүүд партизануудыг дарах ажиллагаа болон тулалдааны үеэр шатаж сүйдсэн. Жирисан уул орчимд Хваом сүм, Сангесса зэрэг сүмүүд ч цэргийн ажиллагаа гэх нэрийдлээр сүйдэх аюулд орсон ч лам нар болон нутгийн ухамсарт хүмүүсийн нулимстай эсэргүүцлийн ачаар арайхийн аврагдсан. Дайны хүчирхийллийн дунд соёлын өв хамгийн түрүүнд золиослогдох хэрэглэгдэхүүн болон хувирах нь олонтаа байв.

Байгалийн гамшгийн өмнө хүчин мөхөсдөн сүйдсэн зовлон ч их. 2005 оны хавар Канвондо мужийн Янъян хотод гарсан их хэмжээний ойн түймэр мянган жилийн түүхтэй Наксан сүмийг залгин, Жусоны үеийн Сежу хааны үед цутгасан эрдэнэс болох Наксан сүмийн хүрэл хонхыг таних аргагүй болтол хайлуулсан юм. Уур амьсгалын өөрчлөлт, байгалийн гамшиг модон соёлын өвд хэрхэн үхлийн аюул учруулдгийг харуулсан гашуун сэрэмжлүүлэг байлаа.

Үүн дээр бидний хайхрамжгүй байдлаас үүдсэн алдаа ч гүнзгий бий. Гурван улсын үеийн Шилла улсын газар нутгаа тэлснийг нотлох Үндэсний эрдэнэсийн №3 Бухан уулын Жинхын хааны байлдан дагууллын дурсгалын хөшөө удаан хугацаанд хайхрамжгүй орхигдож, хөшөөний гудамжны суурийн чулуу, бүр хувцас угаах газар болгон ашиглагдан зовж байжээ. Дараа нь түүнийг хураан авах явцад ч зохисгүй хамгаалалтаас болж хөшөөний бичээс ихээр элэгдсэн байна. Анзаарагдахгүй, эсвэл юунд хэрэглэдгийг нь мэдэхгүй гэх шалтгаанаар соёлын өвөө өөрсдөө басамжилж ирсний гашуун өөрийн хөрөг энэ юм.

Дахин буцах замдаа биднийг өнөөдөр энд хүргэж ирсэн Нэжан сүмийн эмгэнэлийг эргэн бодлоо. 2012 онд согтуу сүмийн ажилтан галдан шатааж, Дэүнжон танхим шатсан шарх бүрэн эдгээгүй байхад, 2021 онд энэ удаа сүмийн дотоод зөрчилд оролцож байсан лам санаатайгаар гал тавьж, танхим дахин үнсэн нуранги болов. Гаднын дайсан биш, хамгийн аюулгүй байх учиртай ариун газарт хүний буруу сэтгэл хөдлөл, зөрчил гал болон хувирч нандин өвийг хоёр удаа сүйтгэсэн нь бидэнд үгээр илэрхийлэхийн аргагүй ичгүүр төрүүлнэ.

Бидний туулж ирсэн соёлын өвийн зовлонгийн түүх нь зүгээр л «хуучин зүйл шатаж, эвдэрсэн» гэсэн биет хохирлыг хэлэхгүй. Энэ бол үндэс, дурсамж, мөн чанараа бүхэлд нь арчуулахын зовлон юм. Харийнхны дээрэмдлийг аргагүй хүчин зүйл гэж үзэж болох ч галдан шатаалт, болгоомжгүй байдал, хайхрамжгүй байдлаас болж нандин өвийг дотроос нь мэрж ирсэн энэ түүхийг одоо төгсгөх ёстой.

Найзынхаа шинэ эхлэлийг тэмдэглэсэн уран зохиолын үнэр дунд гэнэт тааралдсан Нэжан сүмийн үнсэн нуранги бидэнд хатуу асуулт тавьж байна. Бид түүхээ бүрэн бүтэн хамгаалах эрхтэй гэж үү? Соёлын өвд хандах бидний хандлага өөрчлөгдөхгүй бол түүхийн эмгэнэл хэзээ ч давтагдаж болохыг мартаж болохгүй.