खरानीमाथि फुल्ने पीडा, र सांस्कृतिक सम्पदाको नामको ऐना

गत हप्ता, आकाश असाध्यै नीलो र हावा पनि स्वच्छ भएको एक दिन, साथीको उपन्यास प्रकाशनको खुसीयाली मनाउन एउटा विशेष कार्यक्रममा म पनि सहभागी भएँ। दक्षिणी क्षेत्रको मनमोहक वातावरण र समयभन्दा अगावै रंगिन थालेको शरद ऋतुको दृश्यले तानेपछि जिओङअपस्थित नेजाङ्सा मन्दिर पुग्यौँ। शान्त पहाडी मन्दिरको शरद ऋतुको आनन्द लिने अपेक्षा देउङ्जोनअगाडि पुग्नेबित्तिकै चिसो झट्कामा परिणत भयो। केही वर्षअघिको आगलागीको पीडा सहेर बाँसका मचान र छेकबार हटाइएका थिए, तर देउङ्जोनमा अझै पनि रंगीन दान्चङ गरिएको थिएन; नाङ्गो काठको भित्री भाग जस्ताको तस्तै देखाउँदै त्यो उभिएको थियो।

दान्चङ नभएको नाङ्गो भवन देख्नु मात्रै दुःखद थिएन। अझ निराशाजनक कुरा के थियो भने यो विपत्ति प्राकृतिक प्रकोपले होइन, मानिसले जानाजानी लगाएको आगोले निम्त्याएको थियो। पवित्र हुनुपर्ने ठाउँ स्वार्थ र द्वन्द्वको आगोमा परेर दुईपटक खरानी भएको सम्झँदा, सांस्कृतिक विरासतप्रति मानिसले देखाएको विनाशकारी व्यवहारले शब्दमा व्यक्त गर्न नसकिने निराशा छायो।

त्यसपछि अचानक, नेजाङ्साको यो पीडादायी घाउ आजको मात्र घटना होइन भन्ने विचार मनमा आयो। सांस्कृतिक सम्पदाले भोगेका विपत्तिको कुरा गर्दा हामी प्रायः जापानी औपनिवेशिक शासनकालको लुटपाट वा युद्धको भयावहता जस्ता ठूला बाह्य आघात सम्झन्छौँ। तर नेजाङ्साको घाउजस्तै, हाम्रो बेवास्ता, लापरवाही वा मानिसको विकृत दुर्भावनाले भित्रैबाट अमूल्य विरासतलाई खियाउँदै आएको इतिहास पनि कुनै हालतमा हल्का छैन। यस अवसरमा तह-तह गरी जमेको हाम्रो लाजमर्दो घाउका अभिलेखहरूलाई गहिरिएर हेर्न चाहन्छु।

पछाडि फर्केर हेर्दा, हाम्रो इतिहासमा सांस्कृतिक सम्पदाले भोगेका विपत्तिहरू साँच्चै कठोर छन्। सबैभन्दा पहिले सम्झिने त्रासदीमध्ये एउटा सन् 2008 को सुन्रेमुन आगजनी हो। जग्गाको क्षतिपूर्तिसम्बन्धी कुरामा असन्तुष्ट ६० वर्षका एक पुरुषले पेन्ट थिनर छर्केर आगो लगाएपछि, जोसोन राज्य स्थापना भएदेखि करिब 600 वर्षसम्म उभिएको राष्ट्रिय खजाना नम्बर 1 को काठको प्रवेशद्वार-मण्डप एकै रातमा निर्दयतापूर्वक खरानी भयो। यो घटनाले दक्षिण कोरियाको सांस्कृतिक सम्पदा व्यवस्थापनको कमजोरीलाई नाङ्गो रूपमा देखाउने स्तब्धकारी चेतावनी दियो र देशका प्रमुख सांस्कृतिक सम्पदाका लागि निरन्तर सुरक्षा तथा आगलागी नियन्त्रण प्रणालीमा आमूल सुधार ल्याउने कारण बन्यो।

विदेशी आक्रमण र लुटपाटले दिएको पीडा पनि छुटाउन मिल्दैन। सन् 1866 को ब्योङ्इनयाङ्योका बेला फ्रान्सेली सेनाले गाङ्ह्वा टापुमा आक्रमण गरी जोसोन राजपरिवारका महत्त्वपूर्ण समारोहहरू अभिलेख गर्ने ओइग्युजाङगाकका उइग्वे र नक्सालगायत सयौँ सांस्कृतिक सम्पदा निर्दयतापूर्वक लुटेर लगे। लामो समय विदेशमा बेवारिसे रहेका ती अभिलेखहरू सन् 2011 मा मात्रै ‘भाडामा लिएपछि स्थायी रूपमा ऋणस्वरूप उपलब्ध गराउने’ सम्झौतामार्फत बल्ल फर्काइए, तर लुटिएका सांस्कृतिक सम्पदा फिर्ता गराउने अभियानका कठिन घाउहरू जस्ताका तस्तै छाडे। साथै, सात वर्षसम्म चलेको इम्जिन युद्धको चरम विनाशका बीच बुल्गुक्सा मन्दिरका काठका भवनहरू जापानी सेनाले लगाएको आगोबाट पूर्ण रूपमा नष्ट भए। जोसोन राजवंशको आधिकारिक इतिहास राख्ने भण्डार ध्वस्त हुँदा बहुमूल्य ऐतिहासिक अभिलेख सधैँका लागि हराउने जोखिम पनि पैदा भयो।

जापानी औपनिवेशिक शासनकाल सांस्कृतिक सम्पदाका लागि आत्मासमेत मेटिने अन्धकारमय समय थियो। जातीय पहिचान मेटाउने नीतिको एक भागका रूपमा जोसोनका गभर्नर-जनरल कार्यालयले ग्योङ्बोकगुङ दरबारभित्रका 90% भन्दा बढी भवन भत्कायो र तिनको अगाडि गभर्नर-जनरलको भवन बनायो। साथै, राजपरिवारका असंख्य कलाकृति र सांस्कृतिक सम्पदा जापानमा गैरकानुनी रूपमा लगियो। यही क्रममा ओदेसान अभिलेखागारमा राखिएका जोसोन राजवंशका आधिकारिक इतिहास र उइग्वेहरू पनि टोकियो विश्वविद्यालयमा गैरकानुनी रूपमा लगिए। त्यसमाथि, सन् 1923 को कान्तो भूकम्पका बेला लागेको आगोमा तीमध्ये धेरै नष्ट हुने त्रासदी भयो। यो भौतिक विनाश मात्र नभई एउटा देशको पहिचान उखेल्ने सुनियोजित र व्यवस्थित लुटपाट थियो।

मुक्तिको खुसी मनाउन नपाउँदै सुरु भएको कोरियाली युद्धले भूमिलाई मात्र नभई सांस्कृतिक सम्पदालाई पनि घातक चोट पुर्‍यायो। ओदेसानको वोल्जोङ्सा लगायत लामो इतिहास बोकेका मन्दिरहरू छापामार दमन र युद्धका क्रममा नष्ट भए। जिरिसान क्षेत्रका ह्वाम्सा र साङ्ग्येसा पनि सैन्य कारबाहीको नाममा ध्वस्त हुने खतरामा परेका थिए, तर भिक्षुहरू र स्थानीय विवेकशील नागरिकहरूको आँसु झार्ने प्रतिरोधले मात्रै जोगिए। युद्धको हिंसाबीच सांस्कृतिक सम्पदा प्रायः सबैभन्दा पहिले बलि चढाइने वस्तुमा परिणत भयो।

प्राकृतिक प्रकोपसामु निस्सहाय भएर ढलेको पीडा पनि ठूलो छ। सन् 2005 को वसन्तमा गाङ्वोन प्रान्तको याङ्याङमा लागेको विशाल डढेलोले हजार वर्ष पुरानो नक्सान्सा मन्दिरलाई निल्यो। जोसोनका राजा सेजोको पालामा ढालिएको राष्ट्रिय खजाना, नक्सान्सा मन्दिरको कांस्य घण्टी यति धेरै पग्लियो कि त्यसको आकारसमेत चिन्न नसकिने भयो। जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक प्रकोपले काठका सांस्कृतिक सम्पदालाई कति गम्भीर असर गर्न सक्छन् भन्ने यो पीडादायी चेतावनी थियो।

यसमा हाम्रो बेवास्ताले निम्त्याएका गल्तीहरू पनि गहिरा छन्। तीन राज्यको समयमा शिल्लाको भूभाग विस्तार भएको प्रमाण दिने राष्ट्रिय खजाना नम्बर 3, बुखानसानस्थित जिनह्युङ राजाको विजय-स्तम्भ लामो समयसम्म बेवास्तामा परेर ढुंगे स्तम्भको आधारशिला वा लुगा धुने ठाउँका रूपमा प्रयोग हुने विपत्ति भोग्यो। पछि निकालेर जोगाउने क्रममा पनि कमजोर व्यवस्थापनका कारण त्यसको लेखिएको सतह धेरै मेटियो। देखिने ठाउँमा नभएको वा यसको उपयोग थाहा नभएको कारण हामी आफैँले सांस्कृतिक विरासतलाई तुच्छ ठानेको यो पीडादायी आत्मचित्र हो।

फर्कने बाटो लाग्दा, आज हामीलाई यहाँ उभ्याउने नेजाङ्साको त्रासदी सम्झन्छु। सन् 2012 मा मदिरा सेवन गरेका मन्दिरका एक कर्मचारीले आगो लगाउँदा देउङ्जोन जलेको पीडा निको हुन नपाउँदै, सन् 2021 मा मन्दिरभित्रको विवादमा परेका एक भिक्षुले जानाजानी आगो लगाएपछि देउङ्जोन फेरि खरानी भयो। बाहिरी शत्रु होइन, सबैभन्दा सुरक्षित हुनुपर्ने पवित्र स्थलभित्रै मानिसका विकृत भावना र द्वन्द्व आगो बनेर अमूल्य विरासतलाई दुईपटक नष्ट गरेको तथ्यले हामीलाई शब्दमा व्यक्त गर्न नसकिने लाजमा पार्छ।

हामीले पार गरेको सांस्कृतिक सम्पदाको विपत्तिको इतिहासले ‘पुराना वस्तुहरू जले र भत्किए’ भन्ने भौतिक क्षति मात्र जनाउँदैन। यो हाम्रो जरा, स्मृति र पहिचान नै मेटिने पीडा हो। विदेशी शक्तिको लुटपाटलाई रोक्न नसकिएको भए पनि, आगजनी, लापरवाही र बेवास्ताका कारण भित्रैबाट अमूल्य विरासतलाई खियाउँदै आएको इतिहास अब अन्त्य गर्नुपर्छ।

साथीको नयाँ सुरुवातको खुसी मनाउने साहित्यिक सुगन्धबीच अचानक देखिएको नेजाङ्साको खरानीले हामीसामु गम्भीर प्रश्न राख्छ। के हामी आफ्नो इतिहासलाई अखण्ड रूपमा जोगाउन योग्य छौँ? सांस्कृतिक सम्पदाप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण नबदलिएसम्म इतिहासका त्रासदीहरू जुनसुकै बेला दोहोरिन सक्छन् भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन।