Nỗi đau nảy mầm trên đống tro tàn, và tấm gương mang tên di sản văn hóa

Tuần trước, vào một ngày bầu trời cao xanh khác thường, không khí cũng trong lành, tôi đã cùng bạn đến dự một buổi gặp mặt đầy ý nghĩa để chúc mừng cuốn tiểu thuyết của bạn ra mắt. Bị cuốn hút bởi nét duyên mơ màng của miền Nam và cảnh lá thu đổi màu sớm hơn thường lệ, chúng tôi ghé thăm chùa Naejangsa ở Jeongeup. Niềm mong đợi được tận hưởng mùa thu nơi ngôi chùa tĩnh lặng trên núi bỗng biến thành cú sốc lạnh người khi tôi đến trước chính điện Daeungjeon. Giàn giáo và tấm chắn đã được dỡ bỏ sau khi công trình vượt qua nỗi đau vụ hỏa hoạn vài năm trước, nhưng chính điện vẫn đứng đó, chưa được sơn trang trí dancheong, phơi bày trọn vẹn lớp gỗ mộc trần trụi.

Điều khiến tôi buồn không chỉ là phải đối diện với một công trình trần trụi, không có dancheong. Đau lòng hơn cả là bi kịch này không phải do thiên tai, mà là vụ phóng hỏa cố ý do con người gây ra. Nghĩ đến việc không gian thiêng liêng đáng lẽ phải được gìn giữ đã hai lần chìm trong biển lửa của lòng ích kỷ và mâu thuẫn, tôi cảm thấy nỗi hụt hẫng khôn tả trước thái độ hủy hoại mà con người dành cho di sản văn hóa.

Chợt tôi nghĩ, vết thương đau đớn ở Naejangsa không phải chuyện chỉ xảy ra riêng trong thời nay. Khi nhắc đến những tai họa mà di sản văn hóa phải gánh chịu, chúng ta thường dễ nghĩ đến những tác động khổng lồ từ bên ngoài, như nạn cướp bóc trong thời Nhật Bản đô hộ hay thảm họa chiến tranh. Thế nhưng, cũng như vết thương ở Naejangsa, lịch sử những di sản quý giá bị bào mòn từ bên trong bởi sự thờ ơ, mất cảnh giác hay ác ý sai trái của con người cũng không hề nhẹ nhàng hơn. Nhân dịp này, tôi muốn nhìn sâu vào những ghi chép về các vết thương đáng hổ thẹn mà chúng ta đã chồng chất qua bao năm.

Nhìn lại lịch sử, những tai họa mà di sản văn hóa nước ta từng trải qua thật khắc nghiệt. Một trong những bi kịch đầu tiên hiện lên trong tâm trí là vụ phóng hỏa Sungnyemun xảy ra năm 2008. Một người đàn ông ngoài 60 tuổi bất mãn về vấn đề tiền bồi thường đất đã tưới chất pha loãng sơn rồi châm lửa, khiến lầu gỗ của Quốc bảo số 1, trụ vững hơn 600 năm kể từ khi triều Joseon thành lập, chỉ sau một đêm đã hóa thành tro tàn. Vụ việc là hồi chuông cảnh tỉnh đầy chấn động, phơi bày rõ sự lỏng lẻo trong công tác quản lý di sản văn hóa của Hàn Quốc, đồng thời trở thành dịp thúc đẩy cải tổ toàn diện hệ thống canh gác thường trực và phòng chống thiên tai cho các di sản văn hóa trọng yếu của quốc gia.

Không thể bỏ qua nỗi đau hằn sâu bởi các cuộc xâm lược và cướp bóc của ngoại bang. Trong cuộc xâm lược Byeonginyangyo năm 1866, quân Pháp tấn công đảo Ganghwa, cướp đi hàng trăm di sản văn hóa, trong đó có các bộ Uigwe của Ngoegyujanggak ghi chép những nghi lễ quan trọng của hoàng thất Joseon và nhiều bản đồ. Những tư liệu bị bỏ mặc ở nước ngoài suốt thời gian dài này đến năm 2011 mới có thể trở về theo một thỏa hiệp mang hình thức “cho thuê rồi cho mượn vĩnh viễn”, để lại nguyên vẹn dấu tích gian nan của phong trào đòi hoàn trả di sản bị cướp bóc. Bên cạnh đó, giữa thảm họa khốc liệt của cuộc chiến tranh Imjin kéo dài 7 năm, các công trình gỗ tại Bulguksa bị quân Nhật đốt cháy hoàn toàn; kho lưu trữ Annals of the Joseon Dynasty cũng bị phá hủy, khiến những tư liệu lịch sử quý giá đứng trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn.

Thời kỳ Nhật Bản đô hộ là quãng đen tối mà di sản văn hóa bị tước đoạt cả linh hồn. Là một phần trong chính sách xóa bỏ bản sắc dân tộc, Toàn quyền Nhật Bản tại Triều Tiên đã phá bỏ hơn 90% các điện trong cung Gyeongbokgung, dựng tòa nhà Tổng đốc ở ngay phía trước, đồng thời tự ý đưa nhiều tác phẩm nghệ thuật hoàng gia và di sản văn hóa sang Nhật Bản. Cùng chung số phận, Annals of the Joseon Dynasty, Uigwe cùng nhiều tư liệu khác được lưu giữ tại kho Odaesan cũng bị đưa trái phép đến Đại học Tokyo; tệ hơn nữa, phần lớn đã bị thiêu hủy trong trận hỏa hoạn xảy ra sau trận Đại động đất Kanto năm 1923. Đây là sự bóc lột có tổ chức và tính toán kỹ lưỡng, không chỉ nhằm phá hủy vật chất mà còn muốn khoét sâu vào bản sắc của cả một quốc gia.

Chưa kịp tận hưởng niềm vui giải phóng, chiến tranh Triều Tiên đã bùng nổ, giáng đòn chí mạng không chỉ lên lãnh thổ mà cả các di sản văn hóa. Những ngôi chùa lâu đời như Woljeongsa ở Odaesan bị thiêu rụi trong quá trình truy quét du kích và giao tranh; ở vùng Jirisan, Hwaeomsa, Ssanggyesa cùng nhiều chùa khác cũng đứng trước nguy cơ bị phá hủy nhân danh các chiến dịch quân sự, nhưng may mắn thoát nạn nhờ sự kháng cự đầy nước mắt của các nhà sư và những người dân địa phương còn giữ lương tri. Trong bạo lực chiến tranh, di sản văn hóa thường bị biến thành vật hy sinh đầu tiên.

Nỗi đau do bất lực gục ngã trước thiên tai cũng không hề nhỏ. Mùa xuân năm 2005, trận cháy rừng lớn xảy ra ở Yangyang, tỉnh Gangwon, nuốt chửng ngôi chùa nghìn năm Naksansa, khiến chuông đồng Naksansa, bảo vật được đúc dưới triều vua Sejo của Joseon, nóng chảy đến mức không thể nhận ra hình dạng. Đó là lời cảnh báo đau đớn cho thấy biến đổi khí hậu và thiên tai có thể tàn phá di sản văn hóa bằng gỗ đến mức nào.

Những lỗi lầm do sự thờ ơ của chúng ta gây ra cũng rất sâu sắc. Bia đá tuần du của vua Jinheung trên núi Bukhansan, Quốc bảo số 3, chứng tích cho thấy lãnh thổ Silla mở rộng trong thời Tam Quốc, từng bị bỏ mặc suốt thời gian dài; bia phải chịu cảnh bị dùng làm đá kê chân cho bia ven đường hoặc làm nơi giặt giũ. Trong quá trình thu hồi sau đó, mặt bia còn bị mài mòn nghiêm trọng do quản lý yếu kém. Đó là bức chân dung đau xót về chính chúng ta, những người từng coi rẻ di sản văn hóa chỉ vì chúng không dễ được chú ý hoặc vì không biết công dụng của chúng.

Quay lại với bi kịch ở Naejangsa, nơi đã đưa chúng ta đến đây hôm nay. Năm 2012, chính điện Daeungjeon bị thiêu rụi trong vụ phóng hỏa do một người có liên quan đến chùa say rượu gây ra; vết thương ấy còn chưa kịp lành thì đến năm 2021, chính điện lại một lần nữa hóa thành tro tàn vì vụ phóng hỏa cố ý của một nhà sư đang có mâu thuẫn nội bộ trong chùa. Sự thật rằng không phải kẻ thù bên ngoài, mà chính những cảm xúc và mâu thuẫn sai trái của con người ngay trong thánh địa lẽ ra phải an toàn nhất đã biến thành ngọn lửa, phá hủy di sản quý giá đến hai lần, khiến chúng ta vô cùng hổ thẹn.

Lịch sử những tai họa mà di sản văn hóa của chúng ta phải trải qua không chỉ là tổn thất vật chất, kiểu như “đồ xưa bị cháy rụi và đổ vỡ”. Đó là nỗi đau khi cội nguồn, ký ức và bản sắc của chúng ta bị xóa sạch. Dù nạn cướp bóc của ngoại bang có thể là điều không thể chống lại, thì đã đến lúc phải chấm dứt lịch sử những di sản quý giá bị bào mòn từ bên trong bởi phóng hỏa, mất cảnh giác và thờ ơ.

Giữa hương thơm văn chương trong dịp chúc mừng khởi đầu mới của bạn mình, đống tro tàn ở Naejangsa bất chợt hiện ra trước mắt đã đặt cho chúng ta một câu hỏi nghiêm khắc: liệu chúng ta có xứng đáng gìn giữ trọn vẹn lịch sử của mình hay không? Chúng ta không được quên rằng bi kịch lịch sử có thể lặp lại bất cứ lúc nào nếu thái độ của chúng ta đối với di sản văn hóa không thay đổi.