Kul ostida unayotgan dard va madaniy meros nomli ko‘zgu

O‘tgan hafta osmon juda baland, hatto havo ham nihoyatda musaffo bo‘lgan kunlarning birida do‘stimning romani nashr etilganini nishonlash marosimiga hamroh bo‘ldim. Janubiy viloyatlarning xira, yoqimli manzarasi va muddatidan oldin qizara boshlagan kuzgi barglarga maftun bo‘lib, Jeongeupdagi Naejangsa ibodatxonasiga bordim. Tog‘ bag‘ridagi sokin ibodatxonada kuz gashtini surish haqidagi umidim Daeungjeon zali oldiga yetgan zahoti sovuq zarbaga aylandi. Bir necha yil avvalgi yong‘in azobidan keyin qurilish iskanjalari va to‘siqlar olib tashlangan bo‘lsa-da, Daeungjeon hali ham rang-barang naqshlar bilan bezatilmagan, yalang‘och yog‘och tanasini ochiq ko‘rsatib turardi.

Faqat naqshlarsiz, yalang‘och binoni ko‘rishning o‘zi qayg‘uli emasdi. Eng achinarlisi, bu fojia tabiiy ofat emas, inson qo‘li bilan ataylab uyushtirilgan o‘t qo‘yish oqibati edi. Muqaddas bo‘lishi kerak bo‘lgan makon xudbinlik va nizo alangasida ikki marta kulga aylanganini o‘ylab, insonning madaniy merosga nisbatan buzg‘unchi munosabatidan so‘z bilan ifodalab bo‘lmaydigan tushkunlikni his qildim.

Shunda beixtiyor Naejangsadagi bu mudhish jarohat faqat bugungi kunga xos emas, degan fikr xayolimdan o‘tdi. Madaniy meros boshiga tushgan kulfatlar haqida gapirganda, ko‘pincha Yaponiya mustamlakachiligi davridagi talon-toroj yoki urush dahshatlari kabi ulkan tashqi zarbalarni eslaymiz. Ammo Naejangsa jarohati singari befarqligimiz, e’tiborsizligimiz yoki insonning yovuz qasdi tufayli bebaho merosimiz ich-ichidan yemirilgan tarix ham aslo arzimas emas. Shu imkoniyatdan foydalanib, qat-qat bo‘lib yig‘ilgan uyatli jarohatlarimiz tarixiga chuqurroq nazar tashlamoqchiman.

Ortga nazar tashlasak, tariximiz davomida madaniy meros boshdan kechirgan kulfatlar nihoyatda og‘ir bo‘lgan. Yodga keladigan fojialardan biri — 2008-yilda yuz bergan Sungnyemun darvozasiga o‘t qo‘yish voqeasi. Yer uchun tovon puli masalasidan norozi bo‘lgan 60 yoshlardagi erkak suyultirgich sepib, o‘t qo‘yganida, Joseon davlati tashkil topganidan beri 600 yildan ortiq vaqt davomida qad rostlab turgan 1-raqamli Milliy xazinaning yog‘och minorasi bir kechada ayanchli tarzda kulga aylandi. Bu hodisa Koreya Respublikasida madaniy merosni boshqarish naqadar sustligini ochiq ko‘rsatgan dahshatli ogohlantirish bo‘ldi hamda mamlakatning muhim madaniy yodgorliklarini doimiy qo‘riqlash va yong‘inlardan himoya qilish tizimini tubdan isloh etishga turtki berdi.

Xorijiy kuchlarning bosqini va talon-toroji qoldirgan alamni ham chetlab o‘tib bo‘lmaydi. 1866-yildagi Byeonginyangyo voqeasi vaqtida fransuz qo‘shini Ganghva oroliga bostirib kirib, Joseon qirollik xonadonining muhim marosimlarini qayd etgan Oegyujanggak uigvelari va xaritalar kabi yuzlab madaniy boyliklarni ayovsiz tortib ketdi. Uzoq yillar chet elda qarovsiz qolgan bu hujjatlar 2011-yildagina «ijaraga berish, so‘ng muddatsiz foydalanishga topshirish» shaklidagi murosali kelishuv asosida zo‘rg‘a qaytarildi. Biroq bu jarayon talon-toroj qilingan madaniy boyliklarni qaytarish kurashining og‘ir izlarini qoldirdi. Shuningdek, yetti yil davom etgan Imjin urushining o‘ta dahshatli davrida Bulguksa ibodatxonasining yog‘och binolari yapon qo‘shinlari o‘t qo‘yishi oqibatida butunlay yonib ketdi. Joseon sulolasi yilnomalari saqlangan joy ham vayron qilinib, bebaho tarixiy yozuvlar butunlay yo‘qolib ketish xavfi ostida qoldi.

Yaponiya mustamlakachiligi davri madaniy meros uchun hatto ruhi ham yo‘q qilinayotgan zulmatli davr bo‘ldi. Yaponiya general-gubernatorligi millatni yo‘q qilish siyosatining bir qismi sifatida Gyeongbokgung saroyi ichidagi binolarning 90 foizidan ortig‘ini buzib tashladi va ro‘parasiga general-gubernatorlik binosini qurdi. Shuningdek, ko‘plab qirollik san’at asarlari va madaniy boyliklarni Yaponiyaga noqonuniy olib chiqib ketdi. Shu bilan birga, Odaesan arxivida saqlangan Joseon sulolasi yilnomalari va uigvelar ham Tokio universitetiga noqonuniy ravishda olib ketildi. Buning ustiga, 1923-yildagi Kanto zilzilasi paytida chiqqan yong‘inda ularning katta qismi yo‘q bo‘ldi. Bu shunchaki jismoniy vayronagarchilik emas, balki butun bir xalqning o‘zligini ildizi bilan sug‘urib tashlashga qaratilgan puxta va uyushgan talonchilik edi.

Ozodlik quvonchini his etishga ulgurmay boshlanib ketgan Koreya urushi nafaqat mamlakat hududiga, balki madaniy merosga ham halokatli zarba berdi. Odaesan tog‘idagi Woljeongsa ibodatxonasi singari qadimiy ibodatxonalar partizanlarga qarshi kurash va janglar davomida vayron bo‘ldi. Jirisan tog‘lari atrofida esa Hwaeomsa va Ssanggyesa ibodatxonalari harbiy amaliyot bahonasida yo‘q qilinish xavfi ostida qoldi, biroq rohiblar va mahalliy vijdonli insonlarning ko‘z yosh to‘kib olib borgan qarshiligi tufayli zo‘rg‘a omon qoldi. Urush zo‘ravonligi ichida madaniy meros ko‘pincha eng avval qurbon qilinadigan sarf materialiga aylanib qolardi.

Tabiiy ofatlar oldida ojiz qolib, vayron bo‘lish azobi ham katta. 2005-yil bahorida Gangvondo viloyatining Yangyang shahrida yuz bergan ulkan o‘rmon yong‘ini ming yillik Naksansa ibodatxonasini yutib yubordi. Joseon sulolasi qiroli Sejo davrida quyilgan Naksansa qo‘ng‘irog‘i shu qadar erib ketdiki, uning shaklini ham tanib bo‘lmay qoldi. Bu iqlim o‘zgarishi va tabiiy ofatlar yog‘ochdan qurilgan madaniy yodgorliklar uchun qanchalik halokatli ekanini ko‘rsatgan og‘riqli ogohlantirish edi.

Bunga befarqligimiz sabab bo‘lgan xatolarni ham qo‘shish kerak. Uch qirollik davridagi Silla hududi kengayganini isbotlovchi, 3-raqamli Milliy xazina — Buxansan tog‘idagi qirol Jinheungning tashrif bitigi — uzoq vaqt beparvolik bilan qarovsiz qoldi. U yodgorliklar uchun poydevor toshi, hatto kir yuviladigan joy sifatida ishlatildi. Keyinchalik uni qaytarib olish jarayonida ham yetarli parvarish qilinmagani bois tosh yuzasi jiddiy yemirildi. Ko‘zga tashlanmagani yoki nima uchun ishlatilishini bilmaganimiz sababli madaniy merosimizni o‘zimiz mensimagan davrning og‘riqli manzarasi bu.

Yana ortga qaytib, bugun bizni shu yerda to‘xtashga undagan Naejangsa fojiasini eslayman. 2012-yilda mast holdagi ibodatxona xodimining o‘t qo‘yishi oqibatida Daeungjeon yonib ketgan dard hali bitmasidan, 2021-yilda ibodatxona ichidagi nizoda qatnashgan rohib ataylab o‘t qo‘yib, zalni yana kulga aylantirdi. Tashqi dushman emas, eng xavfsiz bo‘lishi kerak bo‘lgan muqaddas maskan ichida insonning noto‘g‘ri his-tuyg‘ulari va nizolari olovga aylanib, bebaho merosni ikki marta yo‘q qilgani bizga so‘z bilan ifodalab bo‘lmaydigan uyat hissini beradi.

Madaniy merosimiz boshdan kechirgan kulfatlar tarixi shunchaki «eski narsalar yondi va buzildi» degan jismoniy yo‘qotish bilan cheklanmaydi. Bu — ildizlarimiz, xotiramiz va o‘zligimiz butunlay o‘chirilishining azobidir. Xorijiy kuchlarning talon-toroji oldini olib bo‘lmas hodisa bo‘lgan taqdirda ham, o‘t qo‘yish, e’tiborsizlik va befarqlik tufayli bebaho merosimiz ich-ichidan yemirilgan tarixga endi chek qo‘yishimiz kerak.

Do‘stimning yangi boshlanishini nishonlayotgan adabiyot ifori orasida kutilmaganda ko‘zimiz tushgan Naejangsa kuli bizga jiddiy savol bermoqda: biz, rostdan ham, tariximizni butun holida asrab qolishga loyiqmizmi? Madaniy merosga munosabatimiz o‘zgarmasa, tarix fojialari istalgan payt yana takrorlanishi mumkinligini unutmasligimiz kerak.