Sakit na namumukadkad sa ibabaw ng abo, at salaming tinatawag na pamanang pangkultura

Noong isang araw noong nakaraang linggo, nang tila lalong mataas ang langit at napakalinaw ng hangin, sumama ako sa isang makabuluhang pagtitipon bilang pagbati sa paglalathala ng nobela ng isang kaibigan. Naakit ako sa banayad na halina ng timog na rehiyon at sa tanawing nagsisimula nang kulayan ng mga dahon ng taglagas bago pa ang panahon, kaya dumaan kami sa Naejangsa sa Jeongeup. Ang pananabik kong namnamin ang payapang taglagas sa templo sa kabundukan ay napalitan ng malamig na pagkabigla nang makarating ako sa harap ng Daeungjeon. Inalis na ang mga plantsa at harang matapos lagpasan ang sakit ng sunog ilang taon na ang nakalipas, ngunit nakatayo pa rin ang Daeungjeon na walang dancheong, lantad ang hubad na kahoy nito.

Hindi lamang ang pagharap sa isang hubad na gusaling walang dancheong ang nakapagpalungkot sa akin. Higit na nakapanlulumo ang katotohanang hindi ito likas na sakuna kundi sinadyang panununog ng tao. Nang maalala kong dalawang beses nang natupok ng apoy ang isang lugar na dapat sana'y banal, dahil sa pagkamakasarili at alitan, bumalot sa akin ang di-maipaliwanag na panghihina ng loob sa mapanirang pakikitungo ng tao sa mga pamanang pangkultura.

Bigla kong naisip na hindi lamang ngayong araw dinaranas ang matinding sugat na ito ng Naejangsa. Kapag pinag-uusapan ang mga pagsubok sa mga pamanang pangkultura, karaniwan nating naiisip ang malawakang pananalanta mula sa labas, gaya ng pandarambong noong panahon ng pananakop ng mga Hapones o ng lagim ng digmaan. Ngunit hindi rin dapat maliitin ang kasaysayan ng pagkasira ng mahahalagang pamanang minana natin mula sa loob, dulot ng kawalang-pakialam at kapabayaan natin, o ng maling hangarin ng tao, gaya ng sugat ng Naejangsa. Sa pagkakataong ito, nais kong masusing balikan ang mga patong-patong na tala ng ating kahiya-hiyang mga sugat.

Kung babalikan, talagang malupit ang mga pagsubok na pinagdaanan ng mga pamanang pangkultura sa ating kasaysayan. Isa sa mga trahedyang unang sumasagi sa isip ay ang panununog sa Sungnyemun noong 2008. Isang lalaking nasa edad 60 na nagalit dahil sa usapin ng bayad-pinsala sa lupa ang nagwisik ng thinner at nagsunog dito. Sa loob lamang ng isang gabi, naging abo ang kahoy na tore ng Pambansang Yamang Kultural Blg. 1, na nakatayo sa loob ng mahigit 600 taon mula nang itatag ang dinastiyang Joseon. Isa itong nakagigimbal na babala na lantad na nagpakita sa kahinaan ng pangangasiwa sa mga pamanang pangkultura ng Republika ng Korea, at naging daan upang lubusang baguhin ang tuloy-tuloy na pagbabantay at mga sistema ng pag-iwas sa sakuna para sa mahahalagang pamanang pangkultura ng bansa.

Hindi rin maaaring kalimutan ang sakit na dulot ng pananalakay at pandarambong ng mga dayuhan. Noong 1866, sa Byeonginyangyo, sinalakay ng hukbong Pranses ang Ganghwado at sapilitang inagaw ang daan-daang pamanang pangkultura, kabilang ang mga uigwe mula sa Oegyujanggak na nagtatala ng mahahalagang seremonya ng maharlikang pamilya ni Joseon at mga mapa. Matapos mapabaya sa ibang bansa sa loob ng mahabang panahon, nakabalik lamang ang mga dokumentong ito noong 2011 sa pamamagitan ng kompromisong kasunduang “permanenteng pagpapahiram matapos rentahan,” ngunit naiwan nitong lantad ang mahirap na landas ng kilusang nagsusulong sa pagsasauli ng mga ninakaw na pamanang pangkultura. Gayundin, sa gitna ng matinding kapinsalaang dulot ng Imjin War na tumagal nang pitong taon, natupok ng panununog ng mga hukbong Hapones ang mga kahoy na gusali ng Bulguksa, at nang wasakin ang mga imbakan ng Annals of the Joseon Dynasty, muntik nang tuluyang mawala ang mahahalagang tala ng kasaysayan.

Madilim na yugto para sa mga pamanang pangkultura ang panahon ng pananakop ng mga Hapones, nang tila pati kaluluwa ng mga ito ay nilipol. Bilang bahagi ng patakarang burahin ang pambansang pagkakakilanlan, giniba ng Pamahalaang Heneral ng Joseon ang mahigit 90% ng mga gusali sa loob ng Gyeongbokgung at itinayo sa harap nito ang gusali ng pamahalaan; iligal din nitong inilabas sa Japan ang napakaraming likhang-sining at pamanang pangkultura ng maharlikang pamilya. Kaakibat nito, iligal na dinala sa Unibersidad ng Tokyo ang Annals of the Joseon Dynasty at mga uigwe na nakalagak sa Odaesan Sago. Lalong lumala ang trahedya nang marami sa mga ito ang masunog sa sunog na sumiklab noong Great Kanto Earthquake ng 1923. Isa itong sistematiko at organisadong pagsasamantala na naglayong bunutin ang pagkakakilanlan ng isang bansa, lampas pa sa pisikal na pagkawasak.

Bago pa man natin lubusang namnamin ang saya ng paglaya, sumiklab ang Digmaang Koreano at nagdulot ng matinding pinsala hindi lamang sa lupain kundi pati sa mga pamanang pangkultura. Nasunog sa mga operasyong laban sa mga gerilya at sa mga labanan ang mga makasaysayang templong gaya ng Woljeongsa sa Odaesan. Sa paligid naman ng Jirisan, nanganganib ding wasakin dahil sa mga operasyong militar ang Hwaeomsa at Ssanggyesa, ngunit naisalba ang mga ito sa pamamagitan ng madamdaming pagtutol ng mga monghe at ng mga makonsensiya sa komunidad. Sa gitna ng karahasan ng digmaan, madalas na nagiging mga kagamitang itinatapon matapos gamitin ang mga pamanang pangkultura, na siyang unang isinasakripisyo.

Malaki rin ang sakit na dulot ng walang kalaban-labang pagkawasak sa harap ng mga likas na sakuna. Noong tagsibol ng 2005, nilamon ng malaking sunog sa kagubatan sa Yangyang, Gangwon-do, ang Naksansa, isang templong may isang libong taong kasaysayan, at natunaw ang tansong kampana ng Naksansa na ginawa noong panahon ni Haring Sejo ng Joseon hanggang sa hindi na makilala ang hugis nito. Isa itong mapait na babala kung gaano kapaminsala sa mga kahoy na pamanang pangkultura ang pagbabago ng klima at mga likas na sakuna.

Malalim din ang pinsalang likha ng ating kawalang-pakialam. Ang Bato ng Pagsakop ni Haring Jinheung sa Bukhansan, Pambansang Yamang Kultural Blg. 3, na nagpapatunay sa pagpapalawak ng teritoryo ng Silla noong Panahon ng Tatlong Kaharian, ay pinabayaan nang matagal dahil sa kawalang-pakialam. Naranasan nitong gamitin bilang batong pundasyon sa lugar ng mga bantayog o bilang labahan; nang kalaunan itong bawiin, napinsala rin nang husto ang mukha ng bato dahil sa mahinang pangangasiwa. Isa itong mapait na larawan ng ating sarili: minaliit natin ang mga pamanang pangkultura dahil hindi kapansin-pansin ang mga ito o hindi natin alam kung para saan ang mga ito.

Muli kong inaalala ang trahedya sa Naejangsa na siyang nagdala sa atin sa lugar na ito ngayon. Hindi pa man naghihilom ang sugat mula nang masunog ang Daeungjeon noong 2012 dahil sa panununog ng isang opisyal ng templo na lasing, muli itong naging abo noong 2021, sa pagkakataong ito dahil sa sinadyang panununog ng isang mongheng sangkot sa alitan sa loob ng templo. Hindi kaaway mula sa labas ang sumira rito, kundi maling damdamin at alitan ng tao sa loob mismo ng banal na lugar na dapat sana'y pinakaligtas. Ang katotohanang dalawang beses nitong winasak ang isang mahalagang pamana ay nagdudulot sa atin ng di-maipaliwanag na kahihiyan.

Hindi lamang pisikal na pagkawala ang ibig sabihin ng kasaysayan ng mga pagsubok sa mga pamanang pangkultura na pinagdaanan natin—hindi lang na “nasunog at nasira ang mga lumang bagay.” Sakit ito ng pagbura sa ating mga ugat, alaala at pagkakakilanlan. Maaaring hindi natin napigilan ang pandarambong ng mga dayuhan, ngunit dapat nang wakasan ang kasaysayan ng pag-ubos sa mahahalagang pamanang minana natin mula sa loob, dahil sa panununog, kapabayaan at kawalang-pakialam.

Sa gitna ng himig ng panitikan habang ipinagdiriwang ang bagong simula ng aking kaibigan, ang mga abo ng Naejangsa na bigla kong nakita ay naghaharap sa atin ng mabigat na tanong: karapat-dapat ba talaga tayong lubos na pangalagaan ang sarili nating kasaysayan? Hindi natin dapat kalimutan na hangga't hindi nagbabago ang pakikitungo natin sa mga pamanang pangkultura, maaaring maulit anumang oras ang mga trahedya ng kasaysayan.